10 Ağ performansı
Dört kullanıcı da “internet yavaş” diyor. Birinin dosyası geç iniyor, birinin oyunu geç tepki veriyor, birinin görüntülü görüşmesi bozuluyor, birinin sayfası geç açılıyor. Dördü aynı sorun değil ve tek bir Mbps sayısı dördünü birden açıklamaz. Bu hafta hangi ölçümün hangi yavaşlığı gösterdiğini ayıracağız.
Sınavda sorulur: bant genişliği ile throughput farkı; Mbps ↔︎ MB/s dönüşümü; gecikme (latency/RTT), jitter ve paket kaybının her birinin farklı bir belirti vermesi; darboğaz fikri; hız testinin koşula bağlı olması; karşılaştırmalı ölçüm tasarımı; ping’in ne kanıtlayıp kanıtlamadığı; traceroute ara hop’larını ihtiyatlı yorumlamak.
Sınav dışı (bilgi amaçlı): goodput terimi, MTU üzerinden iletim gecikmesi hesabı, ayrıntılı QoS mekanizmaları.
10.1 “İnternet yavaş”: hangi ölçüm hangi yavaşlığı gösterir?
| Şikâyet | Bakılacak ölçüt | İlk yararlı test |
|---|---|---|
| Dosya geç iniyor | Throughput | Karşılaştırmalı hız testi |
| Oyun geç tepki veriyor | Gecikme (RTT) | ping |
| Görüntülü görüşme bozuluyor | Jitter, paket kaybı | Sürekli ping, değişim gözlemi |
| Hiç bağlanamıyorum | Erişilebilirlik | Link, IP, gateway ping |
Tablodaki dört satır dört ayrı ölçüte bakıyor. Biri iyiyken öteki kötü olabilir; çoğu zaman da öyledir.
10.2 Bant genişliği ile throughput
Bant genişliği (bandwidth) bir bağlantının kapasitesidir, yani kâğıt üzerinde taşıyabileceği en yüksek hız. Throughput ise o anki koşullarda gerçekten taşınan veri hızıdır (Kurose and Ross 2025).
Ethernet portu : 1 Gbps kapasite ← bant genişliği
Gerçek dosya aktarımı : 620 Mbps ← throughput620 Mbps görmek bir arıza olduğunu göstermez. Protokol ek yükleri (her pakete eklenen başlık bilgileri), disk hızı, uzak sunucu, kablosuz koşullar ve başka kullanıcılar sonucu etkiler.
10.2.1 Mbps ile MB/s
1. haftadan hatırla: 8’e böl.
100 Mbps ÷ 8 ≈ 12,5 MB/s
400 Mbps ÷ 8 ≈ 50 MB/s
1 Gbps = 1000 Mbps ≈ 125 MB/sÖrnek hesap: 500 MB’lık bir dosya, gerçek 80 Mbps throughput ile kaç saniyede iner?
500 MB × 8 = 4000 Mb
4000 Mb ÷ 80 Mbps = 50 saniyeAğ hızlarında onlu (SI) birimler kullanılır: 1 MB = 1.000.000 byte. Bazı işletim sistemleri ikili birimlerle hesaplar: 1 MiB = 1.048.576 byte. Bu yüzden ekranda gördüğün dosya boyutu elle yaptığın hesaptan biraz farklı çıkabilir. Sınavda SI hesabı yeterlidir.
10.3 Vaka 1: Hız testi iyi, dosya yavaş iniyor
Hız testi : 480 Mbps
Bir siteden indirme : 55 Mbps
Başka siteden indirme: 460 Mbps10.3.1 Kanıt ne söylüyor
İkinci indirme hattın hızlı olduğunu kanıtlıyor. Yavaş olan tek şey belirli bir hedefe yapılan indirme.
Uçtan uca hızı, yol üzerindeki en yavaş bileşen belirler. Bu bileşene darboğaz denir.
Laptop Wi-Fi : 866 Mbps
AP uplink : 1 Gbps
ISP paketi : 500 Mbps
Uzak sunucu : o anda 55 Mbps gönderebiliyor ← darboğaz buradaUzak sunucu 55 Mbps gönderiyorsa laptop’un 866 Mbps’lik bağlantısı işe yaramaz. Bu vakada ne ISP’de ne de yerel ağda bir arıza var.
10.4 Vaka 2: İndirme hızlı, oyun gecikiyor
İndirme hızı : 470 Mbps
ping oyun sunucusu : time=180 ms10.4.1 Kanıt ne söylüyor
Yüksek throughput, düşük gecikme anlamına gelmez. İkisi birbirinden bağımsızdır.
Gecikme (latency), verinin hedefe ulaşması için geçen süredir. ping gidişi ve dönüşü birlikte ölçer; bu süreye RTT (round-trip time, gidiş-dönüş süresi) denir.
180 ms’lik RTT’nin nedeni sunucunun çok uzakta olması olabilir. Öyleyse düzeltilecek bir “arıza” yoktur. Işık hızının da bir sınırı var: sinyalin bir okyanusu geçmesi zaman alır.
Gecikme dört yerde birikir: cihaz paketi işlerken, paket yoğunlukta kuyrukta beklerken, bitler hatta aktarılırken ve sinyal mesafeyi katederken.
Kapasiteyi artırmak verinin yola çıkış hızını artırır ama yolu kısaltmaz. Başka kıtadaki bir sunucunun gecikmesi, senin hattının kaç Gbps olduğuyla pek değişmez.
10.5 Vaka 3: Ortalama iyi, görüşme bozuk
İki bağlantının ping sonuçları:
A: 20, 21, 19, 20, 20 ms → ortalama 20 ms
B: 5, 45, 12, 38, 20 ms → ortalama 24 msOrtalamalar benzer. Ama B bağlantısında görüntülü görüşme sürekli bozuluyor.
10.5.1 Kanıt ne söylüyor
Jitter, ardışık paketlerin gecikmelerindeki değişkenliktir. A bağlantısı kararlı, B bağlantısı oynak.
Gerçek zamanlı ses ve görüntüde belirleyici olan budur, çünkü uygulama paketlerin düzenli aralıklarla gelmesini bekler. Paketler bazen 5, bazen 45 ms’de gelirse ortalama gecikme iyi olsa bile ses kesik kesik duyulur.
Paket kaybı (packet loss) ise gönderilen paketlerin bir bölümünün hiç ulaşmamasıdır. Kablosuz girişim, dolan kuyruklar, bozuk bağlantı ya da aşırı yük kayba yol açar.
TCP kaybolan paketi yeniden göndererek açığı kapatmaya çalışır; bu da throughput’u düşürür ve gecikmeyi artırır. UDP kullanan gerçek zamanlı trafikte ise kayıp doğrudan sesi ya da görüntüyü bozar.
Bu vakanın dersi başka yerlerde de işe yarar: ortalama Mbps ya da ortalama ms gibi tek bir sayı, değerlerin ne kadar oynadığını gizler. Sorun giderirken değişkenliğe de bak.
10.6 Vaka 4: Suçlamadan önce karşılaştır
Aynı dizüstü, aynı hat, dört ölçüm:
| Test | Sonuç | Yorum |
|---|---|---|
| Wi-Fi, aynı oda | 85 Mbps | başlangıç değeri |
| Ethernet | 490 Mbps | hat ve ISP aslında hızlı |
| Wi-Fi, uzak oda | 25 Mbps | kapsama etkisi güçlü |
| Ethernet, farklı test sunucusu | 475 Mbps | sonuç tutarlı |
10.6.1 Kanıt ne söylüyor
Tek bir ölçümle ancak “internet yavaş” diyebilirsin. Bu dört ölçüm ise nerede yavaş olduğunu gösteriyor: Ethernet tutarlı biçimde yüksek, Wi-Fi mesafeyle düşüyor. Sorun kablosuz tarafta.
Buradan ölçümün nasıl kurulacağına dair bir kural çıkıyor: her seferinde tek değişkeni değiştir. Wi-Fi → Ethernet (erişim yöntemi), aynı oda → uzak oda (mesafe), aynı sunucu → başka sunucu (hedef). Her karşılaştırma bir hipotezi eler.
10.6.2 Hız testi neyi ölçer?
Hız testi, cihazınla seçilen test sunucusu arasındaki o anki performansı ölçer. Sonucu şunlar etkiler: bağlantının Wi-Fi mi Ethernet mi olduğu, test sunucusunun konumu ve yükü, evdeki başka trafik, VPN, cihazın CPU’su, ISP’nin yolu.
Bu yüzden tek bir ölçüme bakıp “ISP kesin arızalı” diyemezsin.
10.7 ping ve traceroute’u doğru okumak
10.7.1 ping ne kanıtlar, ne kanıtlamaz?
| Kanıtlar | Kanıtlamaz |
|---|---|
| Hedef yanıt veriyor | Tüm uygulama portlarının açık olduğunu |
| Yaklaşık RTT | DNS’in çalıştığını |
| Yanıtlar arasındaki kayıp ve değişim | Web sunucusunun düzgün çalıştığını |
| Bağlantının maksimum throughput’unu |
Ayrıca ping’e yanıt gelmemesi hedefin kapalı olduğunu göstermez: firewall veya sunucu ICMP yanıtını engelliyor olabilir.
10.7.2 traceroute ara hop’ları
1 2 ms 192.168.1.1
2 8 ms ISP-router
3 * * *
4 18 ms upstream-router
5 20 ms hedefÇıktıdaki her satır bir hop’tur: paketin yolda geçtiği bir router ya da en sonda hedefin kendisi. 3. hop * * * gösteriyor ama 4 ve 5 normal yanıt veriyor. Bu, 3. router’ın bozuk olduğunu kanıtlamaz. Ara router’lar tanılama mesajlarına düşük öncelik verebilir veya hiç yanıtlamayabilir.
Aynı şekilde bir ara hop’ta 150 ms, sonrakilerde yine 20 ms görüyorsan o router yalnız kendi ICMP yanıtını geç gönderiyor demektir. Sorman gereken soru şu: sonraki hop’larda gecikme devam ediyor mu?
10.8 Ekranda ne gördük
> ping -n 10 1.1.1.1 ← gecikme ve değişkenlik birlikte
time=18ms time=19ms time=18ms time=97ms time=18ms
Packets: Sent = 10, Received = 9, Lost = 1 (10% loss)
Minimum = 18ms, Maximum = 97ms, Average = 26ms
↑ ortalama 26 ms "iyi" görünür; asıl bulgu %10 kayıp ve 97 ms'lik sıçrama
> tracert example.com
1 2 ms 192.168.20.1
2 9 ms isp-gw
3 * * * ← tek başına arıza kanıtı DEĞİL
4 21 ms hedef ← sonraki hop normal: yol çalışıyor10.10 Tek sayfa özet
- “İnternet yavaş” dört farklı problemi anlatabilir: throughput, gecikme, jitter, kayıp.
- Bant genişliği kapasite, throughput gerçekleşen hızdır.
- Mbps ÷ 8 ≈ MB/s.
- Gecikme ile throughput bağımsızdır; 1 Gbps hat mesafeyi kısaltmaz.
- Jitter gecikmenin değişkenliğidir; gerçek zamanlı uygulamalarda ortalamadan daha önemlidir.
- Darboğaz: uçtan uca performansı yolun en sınırlayıcı bileşeni belirler.
- Hız testi koşula bağlıdır. Suçlamadan önce karşılaştır ve her seferinde tek değişkeni değiştir.
pingerişilebilirliği ve RTT’yi gösterir; hizmetin çalışıp çalışmadığını ve throughput’u göstermez. Yanıt gelmemesi hedefin kapalı olduğunu kanıtlamaz.traceroute’ta tek ara hop’un* * *olması arıza kanıtı değildir; sonraki hop’lara bak.
10.11 Bu bölümün kazanımları
Bu bölümü bitiren öğrenci:
- Bant genişliği ile throughput’u ayırır.
- Mbps ↔︎ MB/s dönüşümünü uygular.
- Gecikme ile throughput’un bağımsız boyutlar olduğunu açıklar.
- Jitter ve paket kaybını uygun belirtiyle eşleştirir.
- Darboğaz fikrini uygular.
- Karşılaştırmalı ölçüm tasarlar ve yorumlar.
pingvetracerouteçıktılarını aşırı yorumlamadan okur.