Program, algoritma ve ilk Python programı

Programlamaya başlarken Python’ın komutlarını ezberlemeniz gerekmez. Önce bir problemi açık ve sıralı adımlara ayırmayı öğreneceğiz. Sonra bu adımların bilgisayarda nasıl çalıştığını göreceğiz ve yazdığımız küçük programın beklediğimiz sonucu verip vermediğini kontrol edeceğiz.

Bu bölümde henüz değişkenler, tür dönüşümleri veya koşullar gibi ayrıntılara girmeyeceğiz. Önce programın ne olduğunu, algoritma ile program arasındaki farkı ve girdi–işlem–çıktı modelini konuşacağız. Ardından Python’la ekrana yazı yazdıracağız. Bölümün sonunda da Python’ı kendi bilgisayarınıza kuracaksınız.

Bu bölümün kapsamı

Sınavda sorulur

Algoritma ile programın farkı ve sözde kodun ne işe yaradığı
Bir problemi girdi, işlem ve çıktı olarak parçalama
Python kodunun yukarıdan aşağıya yürütülmesi
print() çıktısını çalıştırmadan tahmin etme
Söz dizimi hatası veren satırı tanıma
Yorumlayıcı, düzenleyici ve eklentinin görev ayrımı
AI (yapay zekâ) araçlarının yazdığı kodu teslim etmeden önce doğrulama sorumluluğu

Sınav dışı (bilgi amaçlı)

Python ve VS Code kurulum adımlarının sırası
Windows’ta PATH ve uygulama yürütme diğer adları ayarlarının ayrıntısı
VS Code arayüzünün menü ve kısayolları
Etkileşimli kabukta deneme yapmak

Kurulumu yapmanız gerekiyor, ama bu ayrıntıları ezberlemeniz beklenmiyor.

Bilgisayar ne yapacağını nereden bilir?

Bir bilgisayar kendi başına hiçbir şeye karar vermez. Ona ne yapacağını, hangi sırayla yapacağını ve sonucu nereye yazacağını biz söyleriz. Bunu iki aşamada yaparız: önce çözümü adım adım kurarız, sonra bu adımları çalıştırılabilir koda çeviririz. Bölüm boyunca bu iki aşamayı birbirinden ayıracağız.

Sorunun cevabını bölüm ilerledikçe ayrıntılandıracağız. Aklınıza gelen cevapları bir kenara not edin, alıştırmalardan önce bu listeye döneceğiz.

Bu soruyu cevaplarken şu sözcükleri sık kullanacağız:

Kod, bilgisayara yazıyla verdiğimiz talimatlardır. Kodu çalıştırmak, bilgisayara “bu talimatları şimdi uygula” demektir.
Program, belli bir işi yapmak için yazılmış ve bilgisayarın çalıştırabildiği koddur. Telefonunuzdaki hesap makinesi de bir programdır, bu bölümde yazacağınız üç satırlık kod da.
Programlama, bir problemi çözen programı hazırlama işidir. Problemi anlamak, çözüm adımlarını kurmak, kodu yazmak ve sonucun doğru olup olmadığını kontrol etmek bu işin parçalarıdır.
Programlama dili, kodu yazarken kullandığımız dildir. İnsan dili gibi onun da kendi sözcükleri ve kuralları vardır.
Söz dizimi, bir programlama dilinde kodun nasıl yazılacağını belirleyen kurallardır. Hangi sözcüğün nereye geleceği, tırnağın ve parantezin nasıl kullanılacağı söz diziminin konusudur.

Programlamayı neden öğreniyoruz?

Bilgisayar tek tek bakıldığında basit işler yapar: sayıları karşılaştırır, veriyi bir yerden bir yere taşır, metni işler, verilen talimatı uygular. Gücü, bu işleri çok hızlı, çok sayıda ve her seferinde aynı biçimde yapabilmesinden gelir.

Örneğin öğrencilerin bir sisteme ne zaman giriş yaptığını gösteren 10 kayıt olsun. Hafta sonu yapılan girişleri elle bulmak kolaydır. Peki kayıt sayısı 100.000 olsaydı?

Bunları tek tek kontrol etmek bir insanın çok vaktini alır. Doğru yazılmış küçük bir program ise aynı kuralı binlerce, hatta milyonlarca kayda kısa sürede uygulayabilir.

Programlama yalnızca büyük uygulamalar geliştirmek değildir

Bazen amaç bir web sitesi, oyun ya da mobil uygulama yapmaktır. Bazen de birkaç satırlık bir program yeter: dosyaları düzenlemek, verileri süzmek, tekrar eden bir işi otomatikleştirmek ya da elinizdeki programlarla uğraştırıcı olan bir işi bitirmek için.

Bu dersin iki amacı vardır. Birincisi, programlamayı gerçek işlerde kullanabileceğiniz bir araç hâline getirmek. İkincisi, sonraki programlama ve yazılım geliştirme dersleri için sağlam bir temel atmak.

Talimat ne kadar açık olmalı?

Bilgisayar kendi başına karar vermediği için ona verdiğimiz talimatın açık olması gerekir. Peki ne kadar açık?

“Öğrencinin ders başarı durumunu bul” cümlesi bir insana yeter. Bilgisayar içinse birçok soru cevapsız kalır:

Hangi bilgiler kullanılacak?
Kaç not var?
Ortalama nasıl hesaplanacak?
Geçme sınırı kaç?
Sonuç nasıl gösterilecek?

Programlarken bu soruları tek tek cevaplar ve çözümü, bilgisayarın uygulayabileceği kadar açık hâle getiririz.

Programlama yalnızca kod yazmak değildir

Kod, çözümün bir programlama diliyle yazılmış hâlidir. Problem yanlış anlaşıldıysa ya da çözüm adımları eksikse, söz dizimi kusursuz bir program bile yanlış sonuç verebilir.

Algoritma ve program arasındaki fark

Algoritma, bir problemi çözmek veya bir işi tamamlamak için izlenen, sonlu (bir yerde biten) ve sıralı adımlardır. Algoritmanın Python, Java veya başka bir programlama diliyle yazılması gerekmez.

Kampüs kartınıza para yüklediğinizi düşünün:

Yüklenecek tutarı belirle.
Ödeme yöntemini seç.
Ödemeyi yap.
Ödeme başarılıysa bakiyeyi artır.
Yeni bakiyeyi göster.

Bu adımlar henüz Python kodu değildir. Ama yapılacak işi açık bir sıraya koydukları için bir algoritma taslağıdır.

Programı bölümün başında, bilgisayarın çalıştırabildiği kod diye tanımladık. Algoritmayla ilişkisini de artık söyleyebiliriz: program, algoritmanın bir programlama diliyle yazılmış hâlidir.

Kısaca:

Problem → algoritma → program → çalıştırma → doğrulama

Bu sıra ders boyunca tekrar tekrar karşımıza çıkacaktır.

Problemden algoritmaya, programa, çalıştırmaya ve doğrulamaya giden temel akış. — Programlama sürecinin temel akışı

Sözde kod

Algoritmayı bir programlama dilinin ayrıntılarına takılmadan yazmak için sözde kod (pseudocode) kullanabiliriz. Sözde kod, adımları günlük dile yakın kısa satırlarla yazmaktır. Tek ve zorunlu bir yazım biçimi yoktur; önemli olan adımların açık olmasıdır.

Örneğin iki sınav notunun ortalamasını hesaplayan bir çözüm şöyle yazılabilir:

BAŞLA
  birinci notu al
  ikinci notu al
  notları topla
  toplamı ikiye böl
  ortalamayı göster
BİTİR

Burada BAŞLA veya BİTİR Python komutu değildir. Yalnızca algoritmanın nerede başlayıp nerede bittiğini gösterir; adımların sırasını ise aradaki satırların dizilişi belirler.

Girdi–işlem–çıktı modeli

İlk yazacağınız programların çoğunu anlamanın en kolay yollarından biri girdi–işlem–çıktı modelidir. Model, programa üç soru sorar:

Parça	Soru	Örnek
Girdi	Program hangi verileri alıyor?	iki sınav notu
İşlem	Bu veriler üzerinde ne yapılıyor?	toplama ve ikiye bölme
Çıktı	Program hangi sonucu gösteriyor?	not ortalaması

Her program bu üç parçaya bu kadar kolay ayrılmaz, ama ilk problemlerde bu model çok işe yarar.

Kısa düşünme etkinliği

Bir kafede iki ürün satın alındığını düşünün. Program, ödenecek toplam tutarı hesaplayacak.

Aşağıdaki üç soruya kod yazmadan cevap verin:

Girdi olarak hangi bilgiler gerekir?
Hangi işlem veya işlemler yapılır?
Çıktı olarak ne gösterilir?

Alıştırma: Aynı problemi sözde kodla yazın

Kafe problemini bu kez adım adım yazın. İki ürünün fiyatını ve adedini alıp toplam tutarı gösteren çözümü BAŞLA ile BİTİR arasına sıralı sözde kod adımlarıyla yazın.

Çözümünüz şu sorulara açıkça cevap vermeli:

Hangi dört değer alınacak?
Her ürünün ara toplamı hangi işlemle bulunacak?
Genel toplam nasıl bulunacak?
Hangi değer çıktı olarak gösterilecek?

Bu etkinlikte Python söz dizimi kullanmanız gerekmiyor. Ama adımlar, başka bir öğrencinin aynı algoritmayı okuyup Python’a çevirebileceği kadar açık olmalıdır.

Tip

Bir problemde takıldığınızda hemen Python kodu yazmaya başlamayın. Önce “Girdim ne? İşlemim ne? Çıktım ne?” diye sorun; problem çoğu zaman bu üç cevapla küçülür. Gerekirse cevapları sözde kod adımlarına çevirin.

Neden Python?

Kafe probleminin algoritmasını kâğıt üzerinde kurdunuz. Bilgisayarın bu adımları çalıştırabilmesi için onları bir programlama diline çevirmemiz gerekiyor. Bu derste Python kullanacağız.

Python’ı başlangıç için uygun yapan birkaç neden var:

Söz dizimi kolay okunur.
Windows’ta, macOS’ta ve Linux’ta çalışır.
Otomasyon, veri işleme, web geliştirme ve AI gibi birçok alanda yaygın olarak kullanılır.
Hem küçük başlangıç programlarında hem de gerçek projelerde kullanılır.

Python her problem için en iyi dil değildir. Örneğin çok hızlı çalışması gereken ya da donanımı doğrudan yöneten programlarda başka diller seçilebilir. Bizim için önemli olan, programlamanın temel fikirlerini yaygın ve güçlü bir araçla öğrenmek.

Python programı nasıl çalışır?

Python kodunu Python yorumlayıcısı (interpreter) yürütür, yani çalıştırır. Yorumlayıcı, kodu okuyup uygulayan programdır. Python’ı bilgisayarınıza kurmak, bu yorumlayıcıyı kurmak demektir. Bu sayfadaki kod hücrelerinde ise tarayıcının içinde çalışan bir Python yorumlayıcısı var.

Yorumlayıcının içinde neler olduğunu şimdilik bilmemiz gerekmiyor. Bir zihinsel model, yani kodun nasıl çalıştığını kafanızda canlandırdığınız basit bir resim yeterli:

Python programı okumaya başlar.
Deyimleri sırasıyla yürütür. Deyim, Python’a tek bir iş yaptıran yapıdır; bu bölümdeki her print(...) satırı bir deyimdir.
Bir hata olursa hata mesajı gösterir; program o noktada durabilir.
Programın sonuna gelince çalışma biter.

İlk programımız yalnızca ekrana bir mesaj yazdırsın:

print("Merhaba, Python!")

print(), ekrana yazı yazdırmak için kullandığımız yerleşik (Python’la birlikte hazır gelen) fonksiyonlardan biridir. Parantez içindeki "Merhaba, Python!" ise ekrana yazdırılacak metindir.

Şimdilik üç ayrıntıya dikkat edin:

print küçük harfle yazılır.
Metnin başlangıç ve bitiş tırnakları eşleşmelidir.
print() içine virgülle birden fazla değer verirseniz Python bunları varsayılan olarak aralarında bir boşluk bırakarak yazar. Parantez içine verilen her değere argüman denir. Fonksiyonu adıyla ve parantezle bu şekilde kullanmaya da çağırmak denir; her print(...) yazımı bir çağrıdır.

Örneğin:

print("A", "B")

şunu yazdırır:

A B

Parantezin içine tırnaksız bir işlem yazarsanız Python önce onu hesaplar, print() sonucu yazar. Tırnak içindeki işlem ise düz metindir, hesaplanmaz:

print(2 + 3)
print("2 + 3")

şunu yazdırır:

5
2 + 3

Gelecek hafta print("Merhaba", ad) gibi kullanımlar gördüğünüzde aradaki boşluğun nereden geldiğini bileceksiniz.

Fonksiyon kavramını 6. haftada ayrıntılı olarak öğreneceğiz. Şimdilik print()’i “ekrana yazdır” komutu gibi kullanmanız yeterlidir.

Tahmin et, sonra çalıştır

Aşağıdaki kodu önce çalıştırmadan okuyun. Ekrana kaç satır yazılacağını ve satırların hangi sırada görüneceğini tahmin edin.

Tahmininizi yaptıktan sonra Run Code düğmesine basın.

Python bu örnekte kodu yukarıdan aşağıya doğru yürüttüğü için çıktı sırası da kod sırasını izler.

Web ve PDF sürümü arasındaki fark

Web sürümünde bu hücreyi doğrudan çalıştırabilirsiniz. PDF’ten okuyorsanız aynı kodu kendi bilgisayarınızda Python’la çalıştırabilir ya da yalnızca çıktıyı tahmin edip devam edebilirsiniz.

Açılış sorusunun cevabı

Bölümün başında sorduk: bilgisayar ne yapacağını nereden bilir? Artık cevabı toplayabiliriz. Bilgisayar ne yapacağını bizim yazdığımız programdan bilir. O programa şu yoldan ulaşırız:

Problemi anlarız ve talimatı, bilgisayarın uygulayabileceği kadar açık hâle getiririz.
Girdiyi, işlemi ve çıktıyı ayırıp çözümü sıralı adımlarla, yani bir algoritmayla kurarız. Gerekirse adımları sözde kodla yazarız.
Algoritmayı Python gibi bir programlama diline, söz dizimine uyarak çeviririz. Ortaya program çıkar.
Python yorumlayıcısı programı yukarıdan aşağıya, yazıldığı sırayla çalıştırır. Satırların yerini kendi başına değiştirmez, eksik bir adımı tamamlamaz.
Çıktıyı tahminimizle karşılaştırırız. Tutmuyorsa ya tahminimiz yanlıştır ya algoritma ya da kod.

Bu beş adım, algoritma başlığında gördüğünüz problem → algoritma → program → çalıştırma → doğrulama akışıdır.

Programlarımızda bir eksik kaldı: henüz dışarıdan girdi almıyorlar. Klavyeden veri alan input() fonksiyonunu gelecek hafta, değişkenler ve veri türleriyle birlikte göreceğiz.

Programlama nasıl öğrenilir?

Programlama yalnızca okuyarak veya bir başkasının kod yazmasını izleyerek öğrenilmez. Açıklamaları okumak ve örnekleri incelemek önemlidir; ama öğrenmek için kodla kendiniz uğraşmanız gerekir.

Bu nedenle ders boyunca sık sık şu döngüyü kullanacağız:

Oku / tahmin et → çalıştır → incele / düzelt → değiştir → üret

Döngünün ilk iki adımını “Tahmin et, sonra çalıştır” hücresinde yaptınız: kodu okuyup tahmin ettiniz, sonra çalıştırdınız. Aşağıdaki beş alıştırma kalan adımları izliyor. Önce bir boşluğu dolduracak, sonra hatalı bir kodu düzelteceksiniz. Ardından satırların sırasını değiştirecek ve eksik bir satırı tamamlayacaksınız. En sonda da kendi programınızı yazacaksınız.

İlk denemede hata yapmak başarısızlık sayılmaz; hata bu döngünün olağan bir parçasıdır. Programcılar da kodu çoğu zaman tek seferde bitirmez: küçük parçalar yazılır, çalıştırılır, hatalar görülür ve program adım adım düzeltilir.

Zor gelmesi olağandır

Programlama alışık olmadığınız bir düşünme biçimi ister. Bu yüzden bazı kavramlar ilk gördüğünüzde zor gelebilir. Bir örneği birkaç kez denemek, hata mesajı almak, çözümü değiştirip yeniden çalıştırmak: bunların hepsi programlama öğrenmenin olağan parçalarıdır.

Alıştırma: İlk çıktıyı tamamla

Aşağıdaki boşluğu doldurarak ekrana tam olarak Merhaba, Python! yazdırın.

Alıştırma: Hatalı kodu düzelt

Aşağıdaki program bilerek hatalı yazıldı. Önce yalnızca okuyarak sorunu bulmaya çalışın. Bir şeyi de tahmin edin: ilk satırda hata yok, o satır ekrana yazılacak mı? Sonra kodu olduğu gibi çalıştırın, ardından düzeltip yeniden çalıştırın.

Çalıştırdıktan sonra açın

İkinci satırda metnin açılış tırnağı var, kapanış tırnağı yok. Bu yüzden Python metnin nerede bittiğini bilemez. Satır sonundaki ) bile Python’a göre metnin bir parçasıdır, çünkü tırnak hâlâ açıktır. Bu bir söz dizimi hatasıdır (syntax error): kod, Python’ın yazım kurallarına uymuyor. Hücredeki mesaj da bunu söyler: unterminated string literal kapanmamış metin demektir, line 2 ise bakmanız gereken satırdır.

İlk satır da yazılmadı, çünkü söz dizimi hatası “Python programı nasıl çalışır?” başlığındaki modele uymaz. Python dosyayı çalıştırmaya başlamadan önce baştan sona okur ve yazımını denetler. Herhangi bir satırda söz dizimi hatası varsa hiçbir satır çalışmaz, hatalı satırın üstündekiler de.

Kapanış tırnağını ekleyip yeniden çalıştırdığınızda şu çıktıyı görmelisiniz:

Bugün ilk dersimiz
Programlama öğreniyorum

Warning

Bir hata mesajı görmek programlamada olağan bir durumdur. Hata mesajı “başarısız oldunuz” anlamına gelmez; Python’ın hangi noktada beklediği yazımı bulamadığını gösterir. Hata mesajlarını sistemli biçimde okumayı ilerleyen haftalarda öğreneceğiz.

Bu alıştırma, döngünün “incele / düzelt” adımıdır: mesajı okuyun, kodu düzeltin, yeniden çalıştırın.

Alıştırma: Sırayı değiştir, sonucu gözle

Aşağıdaki kod önce bir ders başlığı, sonra iki bilgi satırı yazdırıyor.

Şimdi kodu şu çıktıyı verecek biçimde değiştirin:

Hafta 1
Programlama Temelleri
Python ile ilk program

Yeni bir şey yazmanız gerekmiyor. Yalnızca var olan deyimlerin sırasını değiştirin.

Bu küçük deneyden çıkan sonuç: deyimlerin sırası değişince programın yaptığı iş de değişir.

Alıştırma: Eksik satırı tamamla

Aşağıdaki program üç adımlı küçük bir algoritmayı ekrana yazdırıyor. Ortadaki adımı tamamlayın.

Beklenen çıktı:

1. Dosyayı aç
2. Metni oku
3. Dosyayı kapat

Alıştırma: İlk küçük programınızı yazın

Bu, döngünün “üret” adımı: artık başlangıç kodu vermiyoruz. Üç ayrı print() çağrısı kullanarak aşağıdaki çıktıyı veren programı yazın:

Samsun MYO
Programlama Temelleri
Python'a hoş geldiniz!

Hücredeki ilk satır bir yorumdur. # ile başlayan satırı Python çalıştırmaz; yorum, kodu okuyan insana not bırakmak içindir. Kodunuzu bu satırın altına yazın.

AI kullanımı: Bu derste ne zaman, nasıl?

Bu bölümde kodu çalıştırmadan önce tahmin ettiniz, hata mesajını okuyup düzelttiniz. AI araçlarını bu derste nasıl kullanacağınız da bu becerilere bağlı.

Bu derste yazışarak kullandığınız (sohbet tabanlı) AI araçları tamamen yasak değildir. Mezun olduktan sonra yazılım geliştirirken bu araçlarla büyük olasılıkla çalışacaksınız. Ama Programlama Temelleri dersinde amaç bir AI aracına proje yaptırmak değil. Önce kısa bir kodu okumayı, ne yapacağını tahmin etmeyi, hatayı araştırmayı ve bir AI önerisini doğrulamayı öğreneceğiz.

Dönem boyunca en çok şu becerileri çalışacağız:

Bir problemi küçük ve uygulanabilir adımlara ayırmak
Kısa bir kodun davranışını çalıştırmadan önce tahmin etmek
Programdaki değerlerin adım adım nasıl değiştiğini takip etmek
Hataları rastgele denemelerle değil, sistemli biçimde araştırmak
Kendi yazdığınız ya da AI’ın yazdığı kısa bir çözümün doğru olup olmadığını deneyerek anlamak

AI sayesinde kod yazmak eskisinden çok daha kolay ve ucuz. Birkaç cümle yazarak saniyeler içinde çalışan bir kod taslağı alabilirsiniz. Ama problemi doğru tanımlamak, programın ne yapması gerektiğine karar vermek, çıktıyı değerlendirmek, hatayı bulmak ve sonucu doğrulamak hâlâ sizin işiniz. Bu yüzden yalnızca kod yazmayı değil, AI’ın yazdığı kodu anlamayı, test etmeyi ve gerektiğinde düzeltmeyi de öğrenmeniz gerekir.

Temel kural

Bir işi AI’a bırakmadan önce, sonucunu nasıl kontrol edeceğiniz konusunda en az bir fikriniz olmalı.

AI’a verilen izin dönem boyunca bir anda açılıp kapanmayacak. Doğrulama beceriniz geliştikçe izin de adım adım ve sınırlı olarak genişleyecek:

Aşama	Haftalar	Kullanım
Temel zihinsel model	1–6	AI bir kavramı ya da hata mesajını açıklayabilir, ipucu verebilir. Önce kendi tahmininizi ya da çözüm denemenizi yapmanız beklenir. Verilen problemin çözümünü doğrudan AI’a yaptırmak bu aşamaya uymaz.
Kontrollü karşılaştırma ve kısa kod önerileri	7–11	`assert`, sınır değerleri ve fonksiyon sözleşmeleriyle (bunları o haftalarda göreceğiz) bir sonucu kontrol etmeyi öğrendikçe AI’dan kısa alternatifler ya da kod parçaları isteyebilirsiniz. AI’ın yazdığı kodu test edebilmeniz ve neden doğru ya da yanlış olduğunu açıklayabilmeniz gerekir.
Dosya ve hata incelemede destek	12–13	AI’dan dosya ve CSV kodundaki olası hata nedenlerini, hata iz dökümünü (traceback, Python’ın hatayı bildirdiği rapor) ya da kısa bir düzeltme önerisini açıklamasını isteyebilirsiniz. Hata türünü, hatalı satırı ve düzeltmenin neyi değiştirdiğini siz doğrularsınız.
AI çıktısını teknik olarak inceleme	14	Dönemin son uygulamasında AI’ın hazırladığı bir değişikliği ya da öneriyi kabul kriterleri, sınır değerleri ve `assert` kontrolleriyle incelersiniz. Değişikliği olduğu gibi kabul etmek yerine kabul et / düzelt / reddet kararını siz verirsiniz.

Kodlama agent’ı (coding agent), dosyaları okuyup değiştirebilen, terminal komutları çalıştırabilen ve bir görevi birkaç adımda kendi başına yürüten AI aracıdır. Bu derste kodlama agent’ı kullanmıyoruz. Bu araçları kontrollü kullanmayı sonraki yazılım geliştirme derslerinde öğreneceksiniz.

Tablonun ilk satırındaki zihinsel modeli “Python programı nasıl çalışır?” başlığında gördünüz: bir kodun nasıl çalıştığını kafanızda canlandırdığınız resim. “Tahmin et, sonra çalıştır” hücresinde çıktıyı çalıştırmadan doğru söylediyseniz zihinsel modeliniz doğru kurulmuş demektir.

Bu kademeli düzen, ders boyunca kullanacağımız oku / tahmin et → çalıştır → incele / düzelt → değiştir → üret döngüsüyle aynı sırayı izler: önce okuyup anlarsınız, sonra kendiniz yazarsınız. İlk haftalarda zihinsel modeli kendiniz kurarsınız. İlerleyen haftalarda AI kısa çözüm önerileriyle işe daha çok karışabilir. Ama tahmin etmek, incelemek, test etmek ve açıklamak yine sizin sorumluluğunuzdadır. AI’ın payı arttıkça bu işler daha da önem kazanır.

Görevlerde AI durumu açıkça belirtilecek

Sınıf içi etkinlik, ödev ya da değerlendirme: AI kullanıp kullanamayacağınız her görevin açıklamasında ayrıca yazar. Kod izleme (kodu satır satır takip edip değerleri izleme), kısa problem çözme ve temel kod yazma gibi sizin becerinizi ölçen görevlerde AI’a izin verilmeyebilir. AI kullanılan bir görevde ise yalnızca çıktının çalışıp çalışmadığına bakılmaz; çıktıyı nasıl doğruladığınıza ve açıklayıp açıklayamadığınıza da bakılır.

Ödev ve sınavlarda yalnızca kodun çalışması değerlendirilmez. Sizden kodun çıktısını tahmin etmeniz, kısa bir kodu adım adım izlemeniz, verilen kodu değiştirmeniz ya da bir çözümün neden doğru veya yanlış olduğunu açıklamanız istenebilir. AI’ın yazdığı kodu anlamadan teslim ederseniz ya da teslim ettiğiniz kodu açıklayamazsanız, bu derste kabul edilen bir AI kullanımı olmaz.

Python kodunu nerede yazacağız?

Bu bölümdeki bütün kodu sayfadaki hücrelerde çalıştırdınız. Dönem boyunca kodu iki ortamda çalıştıracaksınız. Dersin web sayfası, küçük örnekleri hemen denemek için en hızlı yoldur. Sayfadaki kod hücreleri tarayıcının içinde çalıştığı için hiçbir şey kurmanız gerekmez. Python + VS Code ise kodunuzu dosya olarak saklayacağınız ve dönem boyunca kendi bilgisayarınızda kullanacağınız asıl çalışma ortamınızdır.

Ortam	Ne zaman kullanacağız?	Avantajı
Bu web sitesi	Ders anlatımı, kısa denemeler ve etkileşimli alıştırmalar	Kurulum gerektirmez; kodu doğrudan sayfada çalıştırabilirsiniz.
Python + VS Code	Kendi programlarınızı yazarken ve `.py` dosyalarıyla çalışırken	Dosyalarınızı kaydedebilir, yeniden açabilir ve gerçek bir geliştirme ortamında çalışabilirsiniz.
Terminal	Gerektiğinde programı doğrudan çalıştırmak ve kurulumun doğru olduğunu kontrol etmek için	Programınızı VS Code’un değil, Python’ın çalıştırdığını görürsünüz.

Terminal, bilgisayara fareyle tıklayarak değil, komut yazarak iş yaptırdığınız metin penceresidir. Windows’ta açmak için Başlat menüsüne Terminal yazın (Windows 10’da PowerShell). VS Code’un içinde de Terminal > New Terminal menüsüyle açılır.

Üç farklı parça: Python, VS Code ve Python eklentisi

Başlangıçta bu üç aracı birbirine karıştırmak kolaydır:

Python yorumlayıcısı, yazdığınız Python kodunu gerçekten çalıştırır.
Visual Studio Code (VS Code), kodu yazıp düzenlediğiniz düzenleyicidir (editör).
VS Code içindeki Python eklentisi sayesinde VS Code Python kodunu tanır. Kodu hangi Python yorumlayıcısıyla çalıştıracağınızı da bu eklentiyle seçersiniz.

Yani yalnızca VS Code’u kurduysanız Python’ı kurmuş olmazsınız. Tersi de geçerli: Python’la kod yazmak için VS Code şart değildir. Bu derste herkes aynı ortamda çalışsın diye VS Code kullanacağız.

1. Python’ı kurun

Python’ı python.org/downloads adresindeki resmî sayfadan indirebilirsiniz. Bu ders için desteği süren güncel bir Python 3 sürümü yeterlidir.

Windows’ta Python 3.14’ten beri önerilen yol Python install manager’dır. Bu programı python.org indirme sayfasından indirebilirsiniz; Microsoft Store’daki Python Install Manager uygulaması da aynı programdır. Kurulumdan sonra yeni bir terminal açıp py yazın. Bilgisayarda henüz Python yoksa install manager güncel sürümü kendisi indirir ve çalıştırır. Ekranda >>> işareti görürseniz Python çalışıyor demektir. Bu pencereyi 2. adımda kullanacağız, şimdilik exit() yazıp Enter’a basarak çıkın. Install manager PATH’e (Windows’un komutları aradığı klasörler listesi) bir klasör eklemeyi sorarsa kabul edebilirsiniz; zorunlu değildir.

Bazı eski anlatımlarda Add python.exe to PATH seçeneği olan kurulum programı geçer. Bu program 3.14’ten beri önerilmiyor ve 3.16’dan sonra hiç yayımlanmayacak. Yeni kurulumda install manager’ı kullanın.

Ardından sürümü kontrol edin.

Windows:

py --version

py komutu bulunamazsa şunu da deneyebilirsiniz:

python --version

Windows’ta python Microsoft Store’u açıyorsa

Bu durumda terminal gerçek bir Python yorumlayıcısı bulamıyor demektir. Install manager python, py ve python3 komutlarını Windows’un App execution aliases / Uygulama yürütme diğer adları listesine ekler. python komutu Store’u açıyor, beklenen çıktıyı vermiyor veya yanlış yorumlayıcıyı çalıştırıyorsa:

Python install manager’ı kurduğunuzdan emin olun.
Başlat menüsünde Uygulama yürütme diğer adlarını yönet sayfasını açın. Python (default) diğer adlarının açık olduğunu kontrol edin. Açıksa bir kez kapatıp yeniden açın.
Yeni bir terminal açıp py --version komutunu yeniden deneyin.

Bu diğer adları kapatmayın; install manager’ın komutları bu adlar sayesinde çalışır.

Rastgele ayar değiştirmeyin. Aradığınız, terminalde Python 3... çıktısını veren gerçek yorumlayıcıdır.

macOS veya Linux:

python3 --version

Ekranda Python 3... ile başlayan bir sürüm görüyorsanız yorumlayıcı çalışıyor demektir. Burada terminal komutlarını ezberlemeniz beklenmiyor; yalnızca bilgisayarınızda Python’ın gerçekten çalıştığını doğruluyoruz.

2. Etkileşimli kabukta deneyin

Terminale py yazınca aynı pencerede >>> işareti belirir. Python artık sizden satır bekler. Bu hâline etkileşimli kabuk (interactive shell) denir. Kabuğa yazdığınız her satırı Python hemen çalıştırır ve sonucu altına yazar. Kısa bir şeyi denemek için dosya oluşturmanız gerekmez.

Terminalde py yazın (macOS ya da Linux’ta python3). Sonra aşağıdaki satırları >>> işaretinin yanına tek tek yazın, her satırdan sonra Enter’a basın:

>>> print("Merhaba, Python!")
Merhaba, Python!
>>> 2 + 3
5
>>> exit()

>>> işaretini siz yazmazsınız. Python sıranın size geldiğini göstermek için onu kendisi koyar. İşaretsiz satırlar Python’ın cevabıdır.

Kabukta sonuç kendiliğinden görünür, dosyada print() gerekir

Kabukta 2 + 3 yazınca altında 5 görünür. Aynı satırı bir .py dosyasına yazıp çalıştırırsanız ekranda hiçbir şey çıkmaz. Kabuk, yazdığınız işlemin sonucunu kendiliğinden gösterir. Sayfadaki kod hücreleri de son satırdaki işlemin sonucunu gösterir. Dosyadaki programda ise yalnızca print() ile yazdırdığınız görünür.

3. VS Code’u ve Python eklentisini kurun

code.visualstudio.com adresinden Visual Studio Code’u kurun.
VS Code’u açın ve sol taraftaki Extensions / Eklentiler bölümünü açın (Ctrl+Shift+X).
Arama kutusuna Python yazın ve yayıncısı Microsoft olan Python eklentisini kurun.
VS Code Python yorumlayıcısını kendiliğinden bulamazsa Komut Paleti’ni (Ctrl+Shift+P) açıp Python: Select Interpreter komutuyla kurduğunuz Python 3 sürümünü seçin.

Şimdilik başka araçlara ihtiyacınız yok

İlk haftalarda Jupyter, Anaconda, PyCharm, sanal ortam veya ek Python paketleri kurmanız gerekmiyor. Önce tek bir .py dosyasını rahatça yazıp çalıştırabilmek yeterlidir.

4. İlk `.py` dosyanızı oluşturun

Belgeleriniz içinde ders için bir klasör oluşturabilirsiniz. Örneğin:

programlama-temelleri/
└── hafta01/
    └── ilk_program.py

VS Code’da File > Open Folder menüsüyle hafta01 klasörünü açın. Soldaki dosya listesinde New File simgesine tıklayıp ilk_program.py adlı bir dosya oluşturun ve içine şunu yazın:

print("Merhaba, Python!")

Dosyayı kaydedin. Ardından VS Code’un sağ üst kısmındaki Run Python File düğmesiyle çalıştırabilirsiniz. Alt taraftaki terminalde şu çıktıyı görmeniz gerekir:

Merhaba, Python!

Aynı dosya terminalden de çalıştırılabilir. Terminalin dosyanın bulunduğu klasörde açık olması gerekir; VS Code’un Terminal > New Terminal menüsüyle açılan terminal zaten açtığınız klasörde başlar. Windows’ta:

py ilk_program.py

macOS veya Linux’ta:

python3 ilk_program.py

İki yolda da olan aynıdır: .py dosyanızı Python yorumlayıcısı çalıştırır.

Kurulumda takılırsanız AI’dan yardım isteyebilirsiniz

Python ya da VS Code’u kurarken AI araçlarından yardım alabilirsiniz. Bu sırada teknik bir sorunu açıkça anlatmayı da öğrenirsiniz; bu beceri ileride de işinize yarar. Yardım isterken işletim sisteminizi, hangi adımda olduğunuzu ve gördüğünüz hata mesajını olduğu gibi yazın.

“Olmuyor” yazmak yerine şöyle sorun:

Windows kullanıyorum. Python’ı kurdum ancak terminalde py --version yazınca şu hatayı alıyorum: .... Kurulumu kontrol etmek için sırayla neleri denemeliyim?

AI’ın önerdiği komutun veya ayarın ne yaptığını anlamadan uygulamayın. Parola, erişim anahtarı veya kişisel bilgi gibi gizli bilgileri de paylaşmayın.

Bu haftanın çalışma ortamı hedefi

Gelecek haftaki derse kadar bilgisayarınızda ilk_program.py gibi basit bir dosya oluşturup çalıştırabiliyorsanız ortamınız hazırdır. Ders sayfasındaki alıştırmaları yine doğrudan tarayıcıda çalıştırabilirsiniz.

Bu hafta nerede zorlandınız?

Nerede zorlandığınızı bilirseniz neyi tekrar etmeniz gerektiğini de bilirsiniz. Haftayı bitirmeden önce şu üç soruya kısaca cevap verin:

“Tahmin et, sonra çalıştır” hücresinde tahmininiz tuttu mu? Tutmadıysa nerede yanıldınız?
Algoritma ile programın farkını bir arkadaşınıza tek cümleyle nasıl anlatırsınız?
“Hatalı kodu düzelt” alıştırmasında hata mesajı hangi satıra bakmanız gerektiğini gösterdi mi?

Cevapları teslim etmeniz gerekmiyor. Bir soruya cevap veremiyorsanız o soruyla ilgili başlığı yeniden okuyun.

Sınav provası

Önce kendi cevabınızı seçin, sonra cevap anahtarında her şıkkın neden doğru ya da yanlış olduğunu okuyun. Yanlış şıklar rastgele yazılmadı; bu konuda öğrencilerin gerçekten yaptığı hatalardan seçildi. Sınav soruları da aynı yolla hazırlanır.

Madde 1. Algoritma ile program arasındaki fark nedir?

A. Algoritma Python’da, program ise C gibi derlenen dillerde yazılır
B. Algoritma çözümün adımlarıdır, program bu adımların çalıştırılabilir kodudur
C. Algoritma her zaman programdan kısadır, çünkü ayrıntı içermez
D. Algoritma kâğıda yazılır, program ise bilgisayarda yazılır
E. İkisi aynı şeydir; biri Türkçe, öteki İngilizce kökenli bir terimdir

Madde 2. Bir yemek siparişi uygulamasında “sepete eklenen ürünler” girdi–işlem–çıktı modelinin hangi parçasıdır?

A. Çıktı
B. Modelin dışında kalan bir ayrıntı
C. İşlem
D. Girdi
E. Hem işlem hem çıktı

Madde 3. Aşağıdaki program kaç satır yazdırır?

print("A")
print("B")
print("C")
print("D")

A. 4
B. 3
C. 2
D. 8
E. 1

Madde 4. Aşağıdaki iki program arasındaki tek fark satırların sırasıdır.

# Program 1
print("Sipariş alındı")
print("Ödeme onaylandı")

# Program 2
print("Ödeme onaylandı")
print("Sipariş alındı")

Bu iki program için hangisi doğrudur?

A. İkisi de aynı çıktıyı verir; Python satırları anlamlarına göre sıralar
B. İkisi de hatasız çalışır, yalnızca çıktı sırası farklıdır
C. Sıra yalnızca programda değişken kullanıldığında önemlidir
D. Program 2 hata verir; ödeme onayı siparişten önce gelemez
E. Program 2 yalnızca ilk satırı yazdırıp durur

Madde 5. Aşağıdaki satır ne yazdırır?

print("A", "B")

A. AB
B. "A" "B"
C. A B
D. A, B
E. A ve B, iki ayrı satırda

Madde 6. Aşağıdaki iki satırın çıktısı neden farklıdır?

print(2 + 3)
print("2 + 3")

A. İkincisi hata verir; tırnak içinde işlem işareti kullanılamaz
B. İlki hata verir; print() yalnızca metin alabilir
C. İkisi de 2 + 3 yazar; print() hesap yapmaz
D. İkisi de 5 yazar; tırnak sonucu değiştirmez
E. İlki toplamı hesaplar, ikincisi tırnak içini metin olarak yazar

Madde 7. Aşağıdaki satırdaki sorun nedir?

print("Merhaba)

A. print yerine Print yazılmalı
B. Satır sonunda noktalı virgül eksik
C. Hiçbir sorun yok; Merhaba yazdırılır
D. Metnin kapanış tırnağı eksik
E. Parantez kapatılmamış

Madde 8. Python yorumlayıcısı, VS Code ve VS Code’un Python eklentisi arasındaki görev farkı nedir?

A. VS Code kodu çalıştırır, Python yorumlayıcısı yalnızca söz dizimini denetler
B. Eklenti kodu çalıştırır, VS Code hataları bulur, yorumlayıcı dosyayı kaydeder
C. Yorumlayıcı kodu çalıştırır, VS Code’da kod yazılır, eklenti Python desteği ekler
D. Eklenti Python’ı içinde getirir; ayrıca yorumlayıcı kurmak gerekmez
E. Yorumlayıcı yalnızca terminalde, VS Code yalnızca dosyada çalışan kodu yürütür

Madde 9. Bu derste AI’ın yazdığı bir kodu teslim etmeden önce ne yapmanız beklenir?

A. Kodu açıklayabilmek ve çıktısını birkaç örnekle denemek
B. Kodu bir kez çalıştırıp hata vermediğini görmek
C. Değişken adlarını değiştirip kodu kendi yazımınıza benzetmek
D. Kodu daha uzun ve ayrıntılı hâle getirmek
E. AI kullandığınızı belirtmemek; önemli olan sonucun doğru olmasıdır

Cevaplar ve gerekçeler

Madde 1. Doğru: B. Algoritma dilden bağımsızdır; aynı adımlar Python’da da başka bir dilde de yazılabilir. Programı ayıran şey, bir programlama diliyle yazılmış ve çalıştırılabilir olmasıdır.

A yanlış: Bu derste Python kullandığımız için ilk akla gelen dil odur. Ama algoritma belirli bir programlama diline bağlı değildir; bir programlama diliyle yazıldığında program olur.
C yanlış: Kulağa doğru gelir, çünkü algoritma çoğu zaman özet gibi yazılır. Ama uzunluk ölçüt değildir. Algoritma da ayrıntılı olabilir; bir algoritma sayfalarca sürerken programı birkaç satır olabilir.
D yanlış: Algoritmayı çoğu zaman kâğıtta kurduğumuz için akla yatkın gelir. Ama fark nereye yazıldıkları değildir. Algoritma bir çözüm planıdır ve bilgisayarda da tutulabilir.
E yanlış: İki sözcük günlük konuşmada sık sık birbirinin yerine kullanıldığı için akla yatkın gelir. Ama algoritma çözüm planı, program o planın çalışan hâlidir.

Madde 2. Doğru: D. Kullanıcıdan gelip programın işleyeceği veridir; tanımı gereği girdidir.

A yanlış: Çıktı, programın gösterdiği sonuçtur; seçilen ürünler ise programa girer.
B yanlış: Model zaten bu tür verileri sınıflandırmak için kullanılır; bu veri dışarıda kalmaz.
C yanlış: İşlem, veriyle yapılan hesaptır: toplam tutarı hesaplamak gibi. Ürünlerin kendisi işlem değildir.
E yanlış: Ürünler yalnızca programa giren veridir; hesap da sonuç da ayrı parçalardır.

Madde 3. Doğru: A. Her print() çağrısı kendi satırını yazar ve satır sonuna geçer; dört çağrıdan dört satır çıkar.

B yanlış: Dört çağrı var ve hiçbiri atlanmıyor.
C yanlış: Satırlar ikişer gruplanmaz; her çağrı bağımsızdır.
D yanlış: Her çağrı arasında ayrıca boş satır bırakılmaz; yalnızca dört satır yazılır.
E yanlış: Dört çağrının çıktısı tek satırda birleşmez; her biri ayrı satıra yazar.

Madde 4. Doğru: B. Python satırları yukarıdan aşağıya, yazıldığı sırayla yürütür. İki program da hatasızdır, yalnızca ekrandaki sıra değişir.

A yanlış: Python satırların anlamını yorumlayıp yeniden sıralamaz; yazıldığı sırayla çalıştırır.
C yanlış: Sıra her zaman önemlidir; burada da ekrandaki sonucu doğrudan belirler.
D yanlış: Bu, siparişin mantığıyla ilgili bir kural; Python böyle bir şeyi denetlemez. İki program da sorunsuz çalışır.
E yanlış: Hiçbir satır atlanmaz; ikisi de iki satır yazdırır.

Madde 5. Doğru: C. Birden fazla argüman verildiğinde print() aralarına varsayılan olarak bir boşluk koyar.

A yanlış: Argümanlar bitişik yazılmaz; aralarında varsayılan boşluk vardır.
B yanlış: Tırnaklar metnin nerede başlayıp bittiğini gösterir; ekrana yazılan yalnızca içeriktir.
D yanlış: Virgül argümanları ayırır, çıktıya yazılmaz.
E yanlış: Tek bir print() çağrısı tek satır yazar; argüman sayısı satır sayısını değiştirmez.

Madde 6. Doğru: E. İlk satır 5, ikinci satır 2 + 3 yazar. Tırnak içindeki 2 + 3 bir işlem değil, beş karakterlik bir metindir.

A yanlış: Tırnak içinde her karakter kullanılabilir; hepsi düz metin sayılır.
B yanlış: print() sayı da alır; print(5) geçerli bir çağrıdır.
C yanlış: print() hesap yapmaz, bu doğru. Ama parantez içindeki tırnaksız 2 + 3 önce hesaplanır, print() sonucu yazar.
D yanlış: Tırnak içindeki karakterler hesaplanmaz, olduğu gibi yazılır.

Madde 7. Doğru: D. Açılan tırnak kapatılmadığı için Python metnin nerede bittiğini bilemez. Bu bir söz dizimi hatasıdır.

A yanlış: Python büyük/küçük harfe duyarlıdır ve doğru yazım printtir. Buradaki sorun tırnaktır.
B yanlış: Python satır sonunda noktalı virgül istemez.
C yanlış: Kod çalışmaz; yorumlayıcı satırı okurken hata verir.
E yanlış: Parantez karakteri yazılmış, ama tırnak açık kaldığı için Python onu metnin parçası sayar. Asıl eksik kapanış tırnağıdır; tırnak eklenince parantez de yerine oturur.

Madde 8. Doğru: C. Üçü ayrı işler yapar. Kodu yalnızca yorumlayıcı çalıştırır; düzenleyici ve eklenti kod yazmayı kolaylaştırır.

A yanlış: Tam tersi. Çalıştıran yorumlayıcıdır.
B yanlış: Üç aracın her birine ayrı bir iş verdiği için doğru şıkka benzer, ama görevler karışmış. Eklenti ve VS Code kod çalıştırmaz; çalıştırma isteğini yorumlayıcıya iletirler. Kodu çalıştıran yorumlayıcıdır.
D yanlış: Eklenti yorumlayıcıyı içermez; Python ayrıca kurulur.
E yanlış: Böyle bir ayrım yok; her iki durumda da kodu aynı yorumlayıcı çalıştırır.

Madde 9. Doğru: A. Yalnızca çıktının çalışıp çalışmadığına değil, çıktıyı nasıl doğruladığınıza ve açıklayıp açıklayamadığınıza da bakılır.

B yanlış: Hata vermemesi doğru sonucu verdiği anlamına gelmez; kodu farklı örneklerle de denemek gerekir.
C yanlış: Ad değiştirmek anlamayı göstermez; kodun davranışı aynı kalır.
D yanlış: Uzunluk doğruluk ölçütü değildir; kısa ve doğrulanmış kod daha değerlidir.
E yanlış: Sonuç doğruysa kaynağın önemsiz olduğu düşünülebilir. Ama bu derste AI’ın izinli olup olmadığı her görevin açıklamasında yazar ve AI kullanılan görevde çıktıyı nasıl doğruladığınıza da bakılır. Kullanımı gizlemek bu kurala uymaz.

Tek sayfa özet

Bu hafta şu akışı gördük: