Koşullar ve girdi doğrulama

Geçen hafta bir karşılaştırmanın sonucunun True ya da False olduğunu gördük. Şimdi bu sonuca bakarak programın hangi kodu çalıştıracağını seçeceğiz.

Program her seferinde aynı adımları izlemek zorunda değildir. Öğrencinin notu geçme sınırının üzerindeyse bir mesaj, altındaysa başka bir mesaj yazdırılabilir. Kullanıcı geçersiz bir değer girdiyse program hesaba devam etmek yerine uyarı verebilir. Bu kararları koşullarla veririz.

Bu bölümün kapsamı

NoteSınavda sorulur
  • if / else akışını izleme
  • Bağımsız if blokları ile if–elif zincirinin farkı
  • elif sıralamasının sonucu belirlemesi ve erişilemez blok
  • Sınır değerinde > ile >= farkı
  • and, or ve not ile bileşik koşul kurma
  • Girdiyi kullanmadan önce kabul aralığını doğrulama
  • bool değeri doğrudan koşul olarak kullanma
  • Karar tablosunun biçimsel çizim kuralları
  • Üç ve daha fazla katmanlı iç içe koşul yapıları

Bu başlıklar konunun devamıdır; ileride karşınıza çıkar ama bu derste ezberlemeniz beklenmiyor.

Aynı puan neden iki programda farklı sonuç verir?

İki program neredeyse aynı görünebilir. Birinde puan > 60, ötekinde puan >= 60 yazıyorsa 60 alan öğrenci birinde kalır, ötekinde geçer. Bazen de fark koşulların sırasındadır. Bu bölümün sonunda bir programın hangi değerde hangi satırları çalıştıracağını kodu çalıştırmadan söyleyebileceksiniz.

if: koşul doğruysa çalıştır

En basit karar if ile yazılır:

puan = 75

if puan >= 60:
    print("Geçti")

Python önce puan >= 60 ifadesini değerlendirir. Sonuç True ise girintili satır çalışır. Sonuç False ise bu satır atlanır.

Yazarken üç şeye dikkat edin:

  • Koşul if anahtar sözcüğünden sonra gelir.
  • Koşul satırı : ile biter.
  • Koşula bağlı kod içeri doğru girintilenir.
if koşul:
    koşul doğruysa çalışacak kod
Warning

Python’da girinti süs değildir: hangi satırın koşula bağlı olduğunu girinti belirler. Aynı bloktaki satırlar aynı düzeyde girintilenmelidir.

Tahmin et: hangi satırlar çalışır?

Aşağıdaki kodu çalıştırmadan önce çıktıyı tahmin edin:

if bloğundan önceki ve sonraki print() çağrıları koşula bağlı değildir. Bu yüzden koşulun sonucu ne olursa olsun çalışırlar.

Şimdi sicaklik değerinin 15 olduğunu düşünün. Kaç satır çıktı kalır?

if–else: iki olasılıktan biri

Koşul sonucuna göre iki farklı yürütme yolunu gösteren if/else karar akışı.

if/else karar akışı

İki olasılıktan biri mutlaka gerçekleşiyorsa (bakiye ya yeter ya yetmez) else kullanırız:

bakiye = 120
tutar = 150

if bakiye >= tutar:
    print("Ödeme yapılabilir")
else:
    print("Yetersiz bakiye")

Bu yapıda iki bloktan yalnızca biri çalışır.

Alıştırma: sınırdaki değeri düşünün

Bir dersten geçme sınırı 60 olsun. Aşağıdaki program puan = 60 için ne yazdırmalı?

Programı, 60 puan alan öğrenci de geçecek biçimde düzeltin.

>= “büyük veya eşit” anlamına gelir.

puan = 60

if puan >= 60:
    print("Geçti")
else:
    print("Kaldı")

Sınır değerleri neden önemlidir?

Koşulun sonucu belli bir değerde False’tan True’ya döner. Denerken en çok bu değerin çevresine bakmak gerekir. Geçme sınırı 60 ise programı 80 ve 30 ile denemek > ile >= arasındaki farkı göstermez.

En az şu üç değeri deneyin:

Puan Beklenen
59 Kaldı
60 Geçti
61 Geçti

60 burada bir sınır değeridir. puan > 60 ile puan >= 60 yalnızca bu değerde farklı sonuç verir.

59, 60 ve 61 değerlerinin geçme sınırı etrafındaki durumunu gösteren sınır değeri örneği.

Sınır değeri
Tip

Bir koşul yazdıktan sonra kendinize sorun: “Sınırın bir altında, sınırın kendisinde ve bir üstünde ne olur?”

elif: birden fazla seçenek

İkiden fazla durum olduğunda elif kullanılabilir:

puan = 82

if puan >= 90:
    print("AA")
elif puan >= 80:
    print("BA")
elif puan >= 70:
    print("BB")
else:
    print("Daha düşük")

Python koşullara yukarıdan aşağı bakar. İlk True olan koşulun bloğunu çalıştırır ve zincirin geri kalanını atlar.

Bağımsız if bloklarından birden fazlası çalışabilir

Sık yapılan bir hata, tek bir harf notu seçilecekken her notu ayrı bir if ile yazmaktır:

puan = 95

if puan >= 90:
    print("AA")

if puan >= 80:
    print("BA")

Burada iki if bağımsızdır: Python ikisinin koşuluna da ayrı ayrı bakar. 95 iki koşulu da sağladığı için iki satır yazdırılır:

AA
BA

Her öğrenciye tek bir harf notu vermek istiyorsak elif ile bir zincir kurarız:

puan = 95

if puan >= 90:
    print("AA")
elif puan >= 80:
    print("BA")

Bu kez ilk doğru dal çalıştıktan sonra zincirin geri kalanı atlanır ve yalnızca AA yazdırılır.

Note

Bağımsız if her zaman yanlış değildir. Aynı öğrenci için birbirinden ayrı şeylere bakıyorsanız (devamsızlık sınırını aştı mı, ödevini teslim etti mi) her biri için ayrı if yazmak doğrudur. Yanlış olan, yalnızca biri seçilmesi gereken seçenekleri (harf notları gibi) ayrı if bloklarıyla yazmaktır.

elif zincirinde koşulların sırası da sonucu değiştirir. Aşağıdaki kod 95 puanı yanlış gruba koyar:

puan = 95

if puan >= 70:
    print("BB veya üzeri")
elif puan >= 90:
    print("AA")

95 >= 70 zaten True olduğu için ikinci koşula hiç sıra gelmez.

İncele ve düzelt: koşul sırası

Aşağıdaki program sıcaklığa göre bir etiket yazdırıyor. 32 derece için "Sıcak" yazmalı, ama koşulların sırası yüzünden yazmıyor.

Koşulları, 30 ve üzeri "Sıcak", 20–29 arası "Ilık", daha düşük değerler "Serin" olacak biçimde düzenleyin.

Önce en yüksek eşiği kontrol edin.

sicaklik = 32

if sicaklik >= 30:
    print("Sıcak")
elif sicaklik >= 20:
    print("Ilık")
else:
    print("Serin")

Bileşik koşullar

Bazen bir karar için iki karşılaştırma gerekir. Örneğin bir sınav puanı ancak hem 0 ya da daha büyük hem de 100 ya da daha küçükse geçerlidir:

puan = 85
gecerli_mi = puan >= 0 and puan <= 100
print(gecerli_mi)

Python’da aynı aralık kontrolü daha kısa da yazılabilir:

gecerli_mi = 0 <= puan <= 100

İki yazımın anlamı aynıdır.

or ise koşullardan birinin doğru olması yettiğinde kullanılır:

gun = "Cumartesi"

if gun == "Cumartesi" or gun == "Pazar":
    print("Hafta sonu")

not, True değeri False, False değeri True yapar:

bakim_var = False

if not bakim_var:
    print("Sistem kullanılabilir")

bool değeri doğrudan koşulda kullanın

Bir değişken zaten True veya False tutuyorsa onu yeniden True ile karşılaştırmaya gerek yoktur:

uye_mi = True

if uye_mi:
    print("Üye indirimi uygulanabilir")

Şu yazım çalışsa da gereksizdir:

if uye_mi == True:
    print("Üye indirimi uygulanabilir")

Değerin False olduğu durumu yakalamak için de == False yerine not yazmak daha kolay okunur:

if not uye_mi:
    print("Standart ücret uygulanır")

İç içe if: ikinci karar yalnızca ilkinden sonra anlamlıysa

Bazen ikinci koşula ancak ilk koşul doğruysa bakmak isteriz. Örneğin sisteme giriş yapmamış bir kullanıcının rolüne (yönetici mi, standart kullanıcı mı) bakmanın anlamı yoktur:

giris_yapti = True
rol = "yonetici"

if giris_yapti:
    if rol == "yonetici":
        print("Yönetim ekranı")
    else:
        print("Standart kullanıcı ekranı")
else:
    print("Önce giriş yapmalısınız")

Burada içteki if, yalnızca giris_yapti doğru olduğunda çalışır.

İki koşul birlikte tek bir sonucu belirliyorsa and ile yazmak daha açık olabilir:

if giris_yapti and rol == "yonetici":
    print("Yönetim ekranı")

Başlangıç için şu kural yeter:

  • İki koşul aynı sonucu birlikte belirliyorsa çoğu zaman and daha kısadır.
  • İkinci karar yalnızca birinci karar doğruyken anlamlıysa ya da her durum için ayrı bir mesaj gerekiyorsa iç içe if daha açık olabilir.
Tip

İç içe if katmanlarını gereksiz yere artırmayın. Aynı karar okunaklı tek bir bileşik koşulla yazılabiliyorsa sade olanı seçin.

Önce doğrula, sonra işlem yap

Geçersiz girdiyi ayıklayıp yalnızca geçerli değerlerle işleme devam etme akışı.

Önce doğrula, sonra işle

Kullanıcı her zaman geçerli bir değer girmez. Sınav puanı 0 ile 100 arasında olmalıdır, ama biri yanlışlıkla 120 yazabilir. Program bu değeri kullanmadan önce kontrol etmelidir:

puan = 120

if 0 <= puan <= 100:
    print("Geçerli puan")
else:
    print("Puan 0 ile 100 arasında olmalı")

Bu hafta input() ile alınan metnin sayıya çevrilebildiğini varsayıyoruz. "abc" gibi bir metin int() ile çevrilirken hata verir; bu hatayı henüz ele almıyoruz. Şimdilik yalnız sayı olan ama aralığın dışında kalan değerleri yakalıyoruz.

Alıştırma: yaş aralığını doğrulayın

Bir kayıt formunda yaşın 16 ile 120 arasında olması gerektiğini varsayalım.

if True: satırını uygun aralık koşuluyla değiştirin.

16 <= yas <= 120 biçimindeki zincirli karşılaştırmayı kullanabilirsiniz.

yas = 14

if 16 <= yas <= 120:
    print("Geçerli yaş")
else:
    print("Yaş 16 ile 120 arasında olmalı")

Karar tablosundan koda

Olasılık çoksa kuralları koşul yazmadan önce bir tabloya dökmek hata yapma ihtimalini azaltabilir. Bu tabloya karar tablosu denir: her satır bir durumu ve o durumda ne yapılacağını gösterir.

Bir kargo uygulamasının basitleştirilmiş kuralı şöyle olsun:

Sepet toplamı Üyelik Kargo ücreti
500 TL veya üzeri fark etmez 0 TL
500 TL altı üye 20 TL
500 TL altı üye değil 40 TL

Bu tabloyu Python’a çevirebiliriz:

sepet = 350
uye_mi = True

if sepet >= 500:
    kargo = 0
elif uye_mi:
    kargo = 20
else:
    kargo = 40

print(kargo)

Dikkat edin: ilk koşul doğruysa üyelik bilgisine bakmaya gerek kalmaz. Ayrıca uye_mi zaten bir bool olduğu için elif uye_mi == True: yazmıyoruz.

Değiştir: karar tablosunu sınayın

Aşağıdaki hücrede sepet ve uye_mi değerlerini değiştirerek tablodaki üç satırı da deneyin:

Özellikle şu üç durumu çalıştırın:

  • sepet = 500, uye_mi = False
  • sepet = 499, uye_mi = True
  • sepet = 499, uye_mi = False

Bu değerler tablodaki 500 TL sınırının iki yanını ve üyelik farkını dener.

Üret: otopark ücretini hesaplayın

Bir otoparkın basitleştirilmiş tarifesi şöyle olsun:

Süre Ücret
0–1 saat 30 TL
1 saatten fazla, 3 saate kadar 60 TL
3 saatten fazla 100 TL

Programı, saat değerine göre doğru ücreti ucret değişkenine atayacak ve ekrana yazdıracak biçimde tamamlayın.

Kabul kriterleri:

  • Tam 1 saat ilk gruba girmeli.
  • Tam 3 saat ikinci gruba girmeli.
  • 3 saatten uzun süreler üçüncü gruba girmeli.
  • Sonuç ucret değişkeninde tutulmalı ve yazdırılmalı.

Önce saat <= 1, sonra saat <= 3 koşulunu düşünün. İlk koşul False olduysa ikinci koşula gelen değerin 1’den büyük olduğu zaten bellidir.

saat = 2.5

if saat <= 1:
    ucret = 30
elif saat <= 3:
    ucret = 60
else:
    ucret = 100

print(ucret)

Sınav provası

Önce kendi cevabınızı seçin, sonra cevap anahtarında her şıkkın neden doğru ya da yanlış olduğunu okuyun. Yanlış şıklar rastgele yazılmadı; bu konuda öğrencilerin gerçekten yaptığı hatalardan seçildi. Sınav soruları da aynı yolla hazırlanır.

Madde 1. puan = 45 iken aşağıdaki program ne yazdırır?

if puan >= 50:
    print("Geçti")
else:
    print("Kaldı")
  • A. Önce Geçti, sonra Kaldı
  • B. Geçti
  • C. Hata verir; puan karşılaştırmadan önce dönüştürülmelidir
  • D. Hiçbir şey yazmaz
  • E. Kaldı

Madde 2. Aşağıdaki program kaç satır yazdırır?

puan = 95
if puan >= 90:
    print("AA")
if puan >= 80:
    print("BA")
  • A. 3
  • B. 1
  • C. 0
  • D. Hata verir; aynı değişken için iki if yazılamaz
  • E. 2

Madde 3. Aynı puan için aşağıdaki iki yapı neden farklı sonuç verir?

# A
if puan >= 90:
    print("AA")
if puan >= 80:
    print("BA")

# B
if puan >= 90:
    print("AA")
elif puan >= 80:
    print("BA")
  • A. A’da iki if de sınanır, B’de ilk doğru dalda zincir biter
  • B. A hata verir; arka arkaya iki if yazılamaz
  • C. B daha hızlı çalıştığı için farklı sonuç verir
  • D. İkisi de aynı sonucu verir; elif yalnızca kısa yazımdır
  • E. B’de else olmadığı için hiçbir blok çalışmaz

Madde 4. Aşağıdaki zincir puan = 95 için ne yazdırır?

puan = 95

if puan >= 70:
    print("70 veya üzeri")
elif puan >= 90:
    print("90 veya üzeri")
  • A. İki satır da yazılır
  • B. 90 veya üzeri
  • C. 70 veya üzeri
  • D. Hiçbir şey yazmaz
  • E. Hata verir; elif koşulu if koşulundan dar olamaz

Madde 5. if puan > 60 ile if puan >= 60 arasındaki fark hangi değerde ortaya çıkar?

  • A. 60’tan küçük bütün değerlerde
  • B. Yalnızca puan tam 60 iken
  • C. Yalnızca puan ondalıklı olduğunda
  • D. 60’tan büyük bütün değerlerde
  • E. Hiçbir değerde; iki yazım aynıdır

Madde 6. Bir indirim yalnızca öğrenci olan ve yaşı 25’in altında olan kişilere uygulanacak. Hangi koşul doğrudur?

  • A. if ogrenci_mi, yas < 25:
  • B. if ogrenci_mi == yas < 25:
  • C. if ogrenci_mi and not yas < 25:
  • D. if ogrenci_mi and yas < 25:
  • E. if ogrenci_mi or yas < 25:

Madde 7. Kullanıcıdan alınan puanla işlem yapmadan önce neden kabul aralığı kontrol edilir?

  • A. Kontrol olmazsa input() girilen değeri kabul etmez
  • B. Geçersiz puan hata vermeden sonucu bozabilir
  • C. Kontrol programın daha hızlı çalışmasını sağlar
  • D. Böylece tür dönüşümü gereksiz hâle gelir
  • E. Python aralık dışındaki sayıları saklayamaz

Madde 8. uye_mi zaten True veya False tutuyorsa if uye_mi: yazımı neden if uye_mi == True: yazımından daha doğaldır?

  • A. if uye_mi: daha hızlı çalıştığı için zorunludur
  • B. İkisi farklı sonuç verir; if uye_mi: yalnızca sayılarda çalışır
  • C. Değer zaten bool, karşılaştırma yeni bilgi eklemez
  • D. == True yazımı değişkenin değerini değiştirir
  • E. == True karşılaştırması Python’da hata verir

Madde 1. Doğru: E. 45 >= 50 yanlış olduğu için else bloğu çalışır.

  • A yanlış: if ve else birbirini dışlar; ikisi aynı çalıştırmada birden çalışamaz.
  • B yanlış: Koşul sağlanmıyor; if bloğu atlanır.
  • C yanlış: puan zaten bir sayı; dönüşüme gerek yok.
  • D yanlış: if ile else bloklarından biri mutlaka çalışır; burada ikisi de bir satır yazdırır.

Madde 2. Doğru: E. İki blok birbirinden bağımsızdır ve her ikisinin koşulu da 95 için sağlanır.

  • A yanlış: Yalnızca iki print() çağrısı var.
  • B yanlış: Bağımsız if blokları birbirini durdurmaz; ilki çalıştıktan sonra ikincisi de sınanır.
  • C yanlış: 95 her iki koşulu da sağlıyor.
  • D yanlış: Aynı değişken istenildiği kadar sınanabilir.

Madde 3. Doğru: A. A’daki iki if birbirinden bağımsızdır; 95 gibi bir puanda ikisi de sağlanır ve AA ile BA birlikte yazılır. elif zinciri ise en fazla bir bloğu çalıştırır.

  • B yanlış: Zincir kurmak üzere elif öğretildiğinden iki ifin alt alta yazılamayacağı sanılabilir. Ama arka arkaya if yazmak geçerlidir.
  • C yanlış: B’nin gereksiz sınamaları atladığı doğrudur ve bu hız gibi görünür. Ama fark hızda değil, kaç bloğun çalıştığında.
  • D yanlış: elif, else ile ifin birleşmiş hâline benzediği için kısaltma sanılır. Ama akışı değiştiren bir yapıdır: önceki koşul doğruysa elif hiç sınanmaz.
  • E yanlış: if ile else çoğu örnekte birlikte göründüğü için else zorunlu sanılır. Ama else zorunlu değildir; koşullardan biri sağlanırsa o blok çalışır.

Madde 4. Doğru: C. Zincir ilk sağlanan koşulda durur. 95 >= 70 doğru olduğu için elif hiç sınanmaz. Koşullar yanlış sıralanmış.

  • A yanlış: elif zincirinde en fazla bir blok çalışır.
  • B yanlış: Bu blok yalnızca ilk koşul yanlışsa sınanır; burada ilk koşul zaten doğru.
  • D yanlış: İlk koşul sağlanıyor; blok çalışır.
  • E yanlış: Böyle bir kural yok. Kod çalışır ama mantık hatası içerir.

Madde 5. Doğru: B. Sınırın kendisi > ile dışarıda, >= ile içeride kalır. Diğer bütün değerlerde iki koşul aynı davranır.

  • A yanlış: 59 her iki koşulda da yanlıştır.
  • C yanlış: Belirleyici olan tür değil, sınırın koşula dâhil olup olmadığıdır.
  • D yanlış: 61 her iki koşulu da sağlar; fark yalnızca sınırın kendisindedir.
  • E yanlış: Sınır değerinde farklı sonuç verirler.

Madde 6. Doğru: D. İki şartın da sağlanması isteniyor; and de bu anlama gelir.

  • A yanlış: Koşullar virgülle birleştirilmez; araya and ya da or yazılır.
  • B yanlış: Bu, iki ayrı şartı birleştirmez; anlamsız bir karşılaştırma kurar.
  • C yanlış: not ikinci şartı tersine çevirir; indirim 25 yaş ve üstüne verilir.
  • E yanlış: or ile tek şart yeterli olur; öğrenci olmayan genç de indirim alır.

Madde 7. Doğru: B. -40 ya da 250 gibi bir puan hata vermeden ortalamaya karışır ve programın geri kalanında yanlış sonuca yol açar. Sorun ancak çok sonra fark edilir.

  • A yanlış: Kontrol ile input() çoğu zaman art arda yazıldığı için birbirine bağlı sanılır. Ama input() her değeri alır; doğrulama ayrı bir adımdır.
  • C yanlış: Geçersiz değerle uğraşmadan erken durmak kazanç gibi görünür. Ama ek kontrol hız kazandırmaz; amacı sonucun doğru olmasıdır.
  • D yanlış: Kontrolden geçen değer kullanıma hazır görünür. Ama aralık kontrolü dönüşümün yerini tutmaz; sayıyla karşılaştırma yapabilmek için önce int() gerekir.
  • E yanlış: Puanın 0–100 arasında olması bir kural gibi göründüğü için bu kuralı Python’ın koyduğu sanılabilir. Ama Python bu değerleri sorunsuz saklar; sınırı koyan programcıdır.

Madde 8. Doğru: C. Koşul doğrudan değerin kendisidir. uye_mi == True ifadesinin sonucu yine True ya da Falsetur, yani uye_minin kendi değeriyle aynıdır.

  • A yanlış: Kısa yazım daha hızlı sanılır. Ama hız farkı ölçülemeyecek kadar küçüktür ve iki yazım da geçerlidir; if uye_mi: daha kolay okunduğu için tercih edilir.
  • B yanlış: if ardından hep bir karşılaştırma görmeye alışan öğrenciye yalın değişken eksik görünür. Ama bool değerlerde ikisi de aynı sonucu verir.
  • D yanlış: = işaretini atamayla eşleştiren öğrenci ==in de değeri değiştirdiğini düşünebilir. Ama karşılaştırma değişkene dokunmaz.
  • E yanlış: Bu yazımın önerilmediğini duyan öğrenci onu yasak sanabilir. Ama hata vermez; yalnızca gereksizdir.

Tek sayfa özet

Bu hafta programın her çalıştırmada aynı satırlardan geçmek zorunda olmadığını gördük.

  • if, koşul True olduğunda altındaki girintili bloğu çalıştırır.
  • else bloğu, koşul False olduğunda çalışır.
  • Bağımsız if bloklarının her biri ayrı ayrı değerlendirilir; birden fazlası aynı çalıştırmada çalışabilir.
  • elif, yalnızca birinin seçileceği olasılıkları sırayla sınar; koşulu ilk True olan blok çalışır.
  • Zaten bool olan değerler if uye_mi: biçiminde doğrudan koşul olarak kullanılabilir.
  • and, or ve not ile bileşik koşullar kurulabilir.
  • İkinci karar yalnızca ilk karar sağlandığında anlamlıysa basit iç içe if kullanılabilir; tek bir ortak sonuç için and çoğu zaman daha sadedir.
  • > ile >= arasındaki fark sınır değerinde ortaya çıkar.
  • Girdiyi kullanmadan önce kabul edilen aralıkta olup olmadığını kontrol etmek gerekir.
  • Karar tablosu, birden fazla kuralı koda çevirmeden önce netleştirmeye yarar.

Bir sonraki bölümde aynı kararı bir kez değil, koşul doğru olduğu sürece tekrar tekrar uygulamayı öğreneceğiz.

Bu bölümün kazanımları

Bu bölümü bitiren öğrenci:

  • if ve else ile kurulan tek karar akışını izler.
  • Birbirinden bağımsız if bloklarıyla if–elif zincirini ayırır.
  • elif sıralamasının sonucu nasıl belirlediğini çözümler.
  • Sınır değerinde > ile >= arasındaki farkı gösterir.
  • and, or ve not ile bileşik koşul kurar.
  • Girdiyi kullanmadan önce kabul aralığında olup olmadığını doğrular.
  • Zaten bool olan bir değeri doğrudan koşul olarak kullanır.
Back to top